<IMG SRC="nonflash.gif" width=239 height=155 BORDER=0>






 
 
การจัดการเห็ดโคน
เครือข่ายป่าชุมชนเขาราวเทียนทอง
29 พฤษภาคม 2549


เห็ดโคนที่บริเวณเขาราวเทียนทองพบทั้งหมด 5 ชนิด ได้แก่ เห็ดโคนธรรมดา เห็ดโคนหัวดำ เห็ดโคนหัวเหลือง เห็ดโคนหัวแดง และเห็ดโคนข้าวตอก


ลักษณะทางนิเวศวิทยาพื้นบ้านของเห็ดโคน

1) เห็ดโคนธรรมดาหรือเห็ดที่
เป็นเห็ดที่มีขนาดที่ใหญ่ที่สุด ขนาดดอกมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 12 - 20 เซนติเมตร ก้านยาว 20 - 30 เซนติเมตร ลักษณะของดอกมีสีขาวจอม ยอดดอกจะไม่มีสีดำ และมีมูลค่าทางเศรษฐกิจสูงที่สุด จะขึ้นบริเวณเดิมประจำทุกปีหรือเว้นปี ชาวบ้านจึงเรียกว่า "เห็ดที่" บริเวณป่าไม้จริง ป่าดิบ ไฟไม่ไหม้ ลักษณะดินเป็นดินเหนียวขึ้นกับรังปลวกที่ชาวบ้านเรียกว่า "จาว" ที่จะอยู่ใต้ดินลึกประมาณ 1 ฝ่ามือถึง 1 ฟุต ชนิดปลวกเป็นปลวกดำมีลักษณะตัวเล็กตัวดำหัวดำ ซึ่งจะมีจ่าฝูงที่ชาวบ้านเรียกว่า ไอ้ท้อก จะมีขนาดตัวและหัวใหญ่กว่าปกติ ช่วงเวลาที่เห็ดโคนธรรมดาจะออกปลายฤดูฝนที่ฝนตกชุกประมาณเดือนกันยายนถึงพฤศจิกายน เนื่องจากรังปลวกอยู่ลึกจึงออกล่าช้ากว่าเห็ดโคนชนิดอื่นเพราะต้องอาศัยความชื้นในการออก

2) เห็ดโคนหัวดำ
มีลักษณะเด่นที่จอมหรือยอดดอกของเห็ดมีสีดำ ก้านและดอกมีขนาดเล็กกว่าเห็ดธรรมดา ขนาดดอกมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 5 - 7 เซนติเมตร ก้านยาวประมาณ 8 - 12 เซนติเมตร จะพบขึ้นกับรังปลวก ที่ชาวบ้านเรียก "จาว" จะอยู่ตื้นประมาณ 1 - 2 ข้อมือ ชนิดปลวกเป็นปลวกสีดำมีลักษณะเด่นคือหัวดำ บริเวณที่พบเห็ดโคนชนิดนี้คือที่ราบต่ำ หรือบริเวณที่มีการดันดินเป็นคันแนวเขตตามขอบไร่ที่มีการสะสมของเศษไม้ผุ ดินร่วนปนทราย หรือ เหนียวปนทราย

3) เห็ดโคนหัวเหลือง
มีลักษณะเด่นที่จอมดอกหรือยอดดอกจะมีสีเหลืองขนาดดอกมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 5 นิ้ว - 1 คืบ ก้านยาว 7 - 10 เซนติเมตร และเมื่อต้มแล้วจะมีเมือกมาก จะขึ้นบริเวณที่มีปลวกชนิดที่ชาวบ้านเรียกว่าปลวกแดงซึ่งจะมีจอมปลวกโผล่ขึ้นมา และเห็ดโคนหัวเหลืองจะขึ้นบริเวณรอบๆ จอมปลวก และพบขึ้นทั่วไปตามป่าผสม

4) เห็ดโคนหัวแดง หรือเห็ดน้ำหมาก
จะมีลักษณะเด่นดอกจะมีสีแดงอ่อนๆ ทั้งดอก ก้านมีสีขาว ขนาดดอกมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 15 เซนติเมตร ก้านยาว10-15เซนติเมตรจะออกปลายฤดูฝนพร้อมกับเห็ดธรรมดา จะขึ้นกับปลวกแดงที่มีจอมปลวกโผล่ขึ้นมาเหมือนเห็ดหัวเหลืองมีจาวอยู่ลึกประมาณ 3 - 4 นิ้วจากผิวดิน ดินเป็นดินเหนียว

5) เห็ดโคนข้าวตอก
เป็นเห็ดโคนที่มีลักษณะเล็กที่สุด ดอกขนาดเท่าเล็บเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 - 2 เซนติเมตร ก้านมีขนาดเท่าก้านไม้ขีดไฟยาวประมาณ 3 - 5 เซนติเมตร จะขึ้นกลางฤดูฝนตามผิวดิน ไม่มีความสัมพันธ์กับรังปลวก แต่ชาวบ้านบอกว่าเป็นบริเวณที่ปลวกถ่ายของเสีย จะพบเชื้อราสีขาวตามผิวดินที่มีเศษไม้ ขึ้นกับป่าทุกประเภทที่อับชื้น


ปัจจัยที่มีผลต่อเห็ดโคน

1) ชนิดปลวก ความลึกของจาว
2) ชนิดป่า
3) ภูมิอากาศ
4) ลักษณะดิน
ปัจจัยที่ยังไม่ชัดเจนได้แก่ ไฟป่า ระดับความสูง และชนิดพรรณไม้ทีเกี่ยวข้องซึ่งจะทำการประสานให้มีการศึกษาทางด้านวิชาการเชิงลึกกับสถาบันวิชาการต่อไป


องค์ความรู้ในการจัดการเห็ดโคนของชุมชน

การเก็บเห็ดโคนดอกตูมจะใช้เสียม เหล็กแหลม มีด ขุดเอาทีละดอกจะไม่ขุดถึงจาว หรือรังปลวก เพราะถ้าจาวแตก จะทำน้ำเข้าให้รังปลวกเน่าเสียและจะเก็บเห็ดบริเวณดังกล่าวไม่ได้อีก ซึ่งปกติเห็ดโคนจะออกอีกประมาณ 2 อาทิตย์หลังจากเก็บครั้งแรก และหลังจากการเก็บแล้วจะต้องกลบผิวดินเหยียบให้ดินมีสภาพเหมือนเดิม ไม่ให้มีหลุม มีบ่อ เพราะจะทำให้น้ำขังและซึมลงไปรังปลวกทำให้รังปลวกเน่าเสียได้ สำหรับดอกบานบริเวณโคนจะหลวมก็ใช้มือเก็บได้เลย