ฝายแม้วทำแล้วได้อะไร
ผู้ใหญ่มนัส ม่วงเกิด
ผู้ใหญ่บ้าน ม.1 ต.เด่นใหญ่ อ.หันคา จ.ชัยนาท
9 กรกฎาคม 2549



ผมเข้ามาร่วมงานกับเครือข่ายป่าชุมชนเขาราวเทียนทอง เมื่อปี 2543 ต่อมาได้รับมอบหมายจากเครือข่ายให้ดูแลเรื่องการทำฝายแม้ว ตามหุบต่างๆ ในเขาราวเทียนทอง ซึ่งได้รับการสนับสนนงบประมาณจากโครงการยูเอ็นดีพี ปี 2547-2549 ประมาณ 90,000 บาท ทำฝายแม้ว 9 จุดด้วยกัน ผบรับผิดชอบหุบกระเหรี่ยงและหุบหว้า ผลที่ได้รับก็ได้ผลเป็นบางช่วง ช่วงหน้าฝนสัตว์ป่าก็มาพึ่งพิงน้ำตรงนั้น ฝายแม้วที่ทำบริเวณหุบหว้านี้ได้ผลเกินคาด จากที่เราทำมาช่วงแรก 5 ตัวแรกเล็ก พอที่หุบหว้าเราทำใหญ่ เราใช้แรงคนเข้าไปช่วย ใช้เครื่องจักรบางอย่างเข้าไปช่วยเสริม ก็ทำให้ฝายแม้วของเราที่ทำไปนั่น ได้ผลเกือบๆ ร้อยเปอร์เซ็นต์ มีน้ำขังมีปลา มีสัตว์ป่าลงมาใช้น้ำตรงนั้นมากมาย

ประโยชน์ที่ทำฝายแม้ว เมื่อเราทำแล้วทำให้ป่าบริเวณข้างๆ อุดมสมบูรณ์และชุมชื้นเพิ่มขึ้น สังเกตจากเมื่อก่อนตอนที่ยังไม่มีฝายแม้ว บริเวณร่องหุบหว้าจะไม่มีน้ำซับไหลซึม พอเราทำเสร็จมีฝนตกลงมา น้ำขังที่ฝายแม้วสูง 1-2 เมตร ใต้ล่างก็มีน้ำซับไหลซึมก็ดูเหมือนธรรมชาติเริ่มกลับมาเหมือนเดิม สมัยที่ผมยังเด็กๆ ตอนนั้น น้ำซับไหลทั้งปี แต่หลังๆ มาไม่มี พอตอนนี้เราทำฝายแม้ว น้ำซับก็ซึมออกไปตามลำห้วย เป็นตัวชี้วัดได้ว่าการที่เราทำฝายแม้วขึ้นมาไม่ได้ไร้ประโยชน์ ตรงกันข้ามกลับได้ประโยชน์อย่างมหาศาล สัตว์ป่าได้มาอาศัยกินน้ำตรงนั่น ต้นไม้บริเวณนั้นก็ได้รับความชุมชื้นตามไปด้วย ชาวบ้านที่เขาไปหาเก็บของป่า เช่น เห็ดโคน หน่อไม้ ได้อาศัยน้ำตรงนั้นล้างหน้าล้างตา เป็นที่พักผ่อนทานอาหารของชาวบ้าน คล้ายๆ สัตว์ป่าเข้าไปใช้น้ำ

ขั้นตอนการทำ เราใช้หินต่างๆ บริเวณที่มีอยู่แถวนั่น ใช้แรงงานคนลำเลียงหินลงมา เรียงเป็นคันเป็นแนวกั้นบริเวณร่องน้ำที่เป็นหุบ กั้นให้เป็นทิว แล้วใช้ปูนผสานด้านหน้าหลัง ข้างบน เพื่อให้มีความแข็งแรง ในการกั้นน้ำให้อยู่ได้ประมาณ 2-3 เดือน ฝายหุบหว้าที่ทำคาดว่าเก็บน้ำไปถึงสิ้นปี ประมาณ 6 เดือน ได้ปลูกต้นไม้เสริมไว้รอบๆ ฝายแม้วด้วย