การจัดการป่าไผ่รวกของเครือข่ายป่าชุมชนเขาราวเทียนทอง
ดร. สมศักดิ์ สุขวงศ์
อดีตผู้อำนวยการศูนย์ฝึกอบรมวนศาสตร์ชุมชนแห่งภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก (รีคอฟ)
มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์



หมู่บ้านนี้ชื่อว่าเขาราวเทียนทอง อยู่ที่ตำบลเนินขาม จังหวัดชัยนาท มีภูเขาพาดผ่านทางตอนเหนือและตะวันออกของหมู่บ้าน เป็นป่าเบญจพรรณที่มีไผ่รวกเป็นพืชเด่น บางแห่งแทบจะมีเฉพาะไผ่รวกเท่านั้น แต่บางตอนก็มีไม้ขนาดกลาง เช่น ประดู่ แดง ขึ้นปะปนอยู่บ้าง ส่วนบางด้านลาดมีป่าเต็งรังอยู่บ้างเล็กน้อย เนื้อที่นับประมาณ 10,000 ไร่ เพราะหน้าแล้ง มีไฟไหม้ทั่วภูเขา กลางคืนมองเห็น ดุจราวเทียน ประชาชนตั้งถิ่นฐานมานานแล้ว ความเป็นอยู่ยังคงลำบาก อาชีพทำการเกษตร ไม่ค่อยจะได้ผล เพราะที่เป็นภูเขาดินไม่ดี ส่วนใหญ่ไม่มีที่ดินเป็นของตนเอง ทำเกษตรราวๆ 30% อีก 70% จึงต้องไปรับจ้างขุดมัน ตัดอ้อย หรือทำงานข้างนอก ที่นามีน้อย ที่ทำเกษตรก็ปลูกพืชไร่ เช่น อ้อย ข้าวโพด มันสำปะหลัง การเก็บหาของป่าจึงสร้างรายได้พอสมควรให้กับชุมชน

ชาวบ้านเก็บหาหน่อไม้รวกและเห็ดโคน ซึ่งหน้าฝนเช่นนี้ก็สร้างรายได้พอสมควร หน้าแล้งเก็บผักหวาน ช่อสะเดา อีนูน และเก็บหาน้ำผึ้ง เพราะชีวิตต้องพึ่งพิงป่า ทรัพยากรก็ขาดแคลน ชาวบ้านจึงรวมตัวเป็นคณะกรรมการป่าชุมชนเพื่อดูแลป่า และสร้างความเข้าใจระหว่างชาวบ้านกับการใช้ทรัพยากรจากป่า เมื่อ 2-3 ปี มานี้ ชาวบ้านการรวมกลุ่มสร้างกฎเกณฑ์ในการจัดการป่าเช่น ในรอบปีจะห้ามการเก็บหาหน่อไม้ในราวเดือนกันยายนของทุกปี เพื่อให้หน่อไม้กลายเป็นลำได้เลี้ยงกอต่อไป กฎเกณฑ์อย่างนี้ พบว่าทำให้เกิดลำขึ้นใหม่ 3 - 5 ลำ ก่อนฤดูการเจริญเติบโตสิ้นสุดลง เพื่อเลี้ยงกอในปีถัดไป ส่วนต้นฤดูฝนนั้น อนุญาตชาวบ้านเก็บหาหน่อไม้กันได้ ส่วนกิจกรรมแนวกันไฟก็เป็นอีกกิจกรรมหนึ่งที่ช่วยกันดับไฟป่า ทั้ง 2 หมู่บ้าน คือเขาราวเทียนทอง และหมู่บ้านพันธมิตรข้างเคียง คือ บ้านหนองแก่นมะเกลือ เมื่อเกิดไฟป่าก็ช่วยกันดับ กลุ่มชาวบ้านเคยเล่าให้ฟังว่า ปีแรกๆ ต้องเดินขึ้นเขาดับไฟหน้าแล้ง วันละ 4 - 5 ครั้ง ทั้งๆ อายุก็มากแล้ว

ไฟป่าดุจราวเทียนบนภูเขาค่อยๆ หมดลง ใบไผ่สะสมมากขึ้นเพิ่มอินทรีย์วัตถุให้กับดิน เป็นอาหารของปลวก ชาวบ้านบอกว่า 2 ปีมาแล้วที่ปริมาณเห็ดโคนมีมากขึ้น เก็บหาได้นานวันกว่าในรอบปี ภูมิปัญญาที่นี่บอกว่า เพียงมือเคาะลงบนพื้นดินก็บอกได้ว่าที่ใดจะมีปลวก และเมื่อพิจารณาดูความชื้นของพื้นดินและอากาศก็บอกได้ว่าวันใดจะมีเห็ดขึ้น ความรู้ดั้งเดิมนี้ยังรวมไปถึงการตีผึ้ง นอกจากกรรมการป่าชุมชนที่เข้มแข็งแล้วยังมีกลุ่มแปรรูปหน่อไม้ (อัดปี๊บ) กลุ่มกล้วยฉาบและกลุ่มเย็บผ้าต่างๆ มีระบบการจัดการของท้องถิ่นที่เข้มแข็ง ชาวบ้านบอกว่าอยากจะพัฒนากฎเกณฑ์กติกาต่างๆ ต่อไปเพื่อพัฒนาให้ดีขึ้น และอยากจะเรียนรู้กับหน่วยวิชาการมากขึ้น


***จากหนังสือ 2 ปีเวทีธุรกิจชุมชน เครือข่ายชุมชนชาวชัยนาทและเพื่อน เมื่อวันที่ 3 กันยายน 2543